دانلود رایگان نقاشی و شمایل نگاری

    —         —    

ارتباط با ما     —     لیست پایان‌نامه‌ها

... دانلود ...

توجه : این فایل به صورت فایل ورد (Word) ارائه میگردد و قابل تغییر می باشد


دانلود رایگان نقاشی و شمایل نگاری دارای 142 صفحه می باشد و دارای تنظیمات و فهرست کامل در microsoft word می باشد و آماده پرینت یا چاپ است

فایل ورد دانلود رایگان نقاشی و شمایل نگاری کاملا فرمت بندی و تنظیم شده در استاندارد دانشگاه و مراکز دولتی می باشد.

به نام خداوند زیبائیها
ان الله جمیل و یحب الجمال
« خداوند از شر آن روز ، در امانشان می دارد و آنان را شادی و سرور می بخشد و در برابر شكیبائی ، بهشت و لباسهای حریر بهشتی پاداششان می دهد . در آنجا بر تختها تكیه زنند نه آفتابی در آنجا می بینند و نه سرمائی . سایه هایش بر آنها گسترده و میوه هایش در دسترس است و جامهای سیمین و كاسه های بلورین گرداگرد آنها می گردانند. ظرفهای بلورین و سیمین را به اندازه پر كرده اند . در آنجا از جامهائی سیراب می شود كه با زنجبیل آمیخته باشد . چشمه ای در آنجاست كه سلسبیل نام دارد. گرداگرد آنها نوجوانانی جاودانی می گردند و هرگاه آنها را بنگری گمان می كنی مروارید پراكنده اند و چون آنجا را مشاهده كنی نعمت ها و فرمانروائی عظیمی خواهی یافت . براندامشان از نقره آراسته شده اند و پروردگارشان شراب پاك به آنها می نوشاند . این پاداش شماست و از كوششتان قدردانی شده است . . .
سوره مباركه انسان - آیات 11 تا 22
ترجمه دکتر مهدی الهی قمشه ای
مقدمه :
وقتی كه كتابهای تاریخ هنر و نقاشان بزرگ غربی را ورق می زنیم ، با تصاویر بی شماری از هنرمندان بزرگ روبرو می شویم ؛ تصاویری زیبا ، متنوع و با تركیبهای گوناگون و سبكهای متفاوت ؛ برخی از این نقاشیها که تحت عنوان شمایلنگاری معرفی شده اند ، زندگی حضرت مریم و فرزندش مسیح را تشكیل میدهد كه در دروه های مختلف به تصویر درآمده اند . این شمایلها علیرغم سادگی فرم و تكنیك ، با زیبائیهای چشم گیر ، انسان را ساعتها به خود مشغول می كنند ؛ بارها و بارها این صفحات را ورق می زنی و ساعتها به نظاره می نشینی و هر بار چیز تازه تری درآنها می یابی.
هنرمندان قرون وسطی بیش از هر موضوع دیگری شمایلهای حضرت مریم و عیسی (ع) را استادانه در صحنه های متفاوت ، همچون عبادت و نیایش ، معراج ، غسل تعمید و زندگی روزمره و . . . به تصویر کشیده اند.
زیبائی ، سادگی و معنویتی كه توأمان در هماهنگی صورت ومحتوای این شمایلها وجود دارد باعث علاقمندی من به این موضوع گشت . این شد كه تصمیم گرفتم علی رغم كمی منبع در حد توان خود به تحقیق و گردآوری نمونه هائی در مورد شمایلنگاری قرون وسطی و معرفی برخی از هنرمندان آن بپردازم ؛ لیکن به علت تجانس و نزدیکی شمایلنگاری قرون وسطی با هنر دوره بیزانس از لحاظ بصری و محتوایی ، در اکثر قسمتهای این جزوه ، هنر این دو دوره در کنار هم مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
در فصل دوم اشاراتی به شكلهای نشانه ای و نمادین شده است ، اما چون بحث اصلی ، بررسی شمایلنگاری است و با این عقیده كه جهان هستی در چهره انسان جلوه می كند و آنچه در سیمای افراد دیده می شود ، در واقع جلوه ای است از درون آنها و سیرت قدیسان در سیما و صورت ایشان نمایان است ، لذا در ارائه نمونه ها و مصادیق تصویری حاضر در بخش فوق ، قطع نظر از بررسی جنبه های فنی و موضوعی ، شخصیتهای روحانی نیز در برخی موارد تحلیل و نقد شده است .
در فصل سوم به بررسی ویژگیهای بیانی و بصری تعدادی از آثار شمایلنگاری قرون وسطی و بیزانس و مقایسه آن با نقاشی دوره گوتیک پرداخته شده است . علت انتخاب دوره گوتیك برای مقایسه با شمایلهای قرون وسطی و بیزانس ، وجود آثار فراوان با موضوعات مشابه و نزدیكی نقاشی این دوره ها با یكدیگر است . لذا به خاطر طولانی نشدن بحث ، همینطور اهمیتی که برخی از شخصیتهای روحانی و قدیس مانند حضرت مریم و مسیح (ع) در آثار هنرمندان این دوران داشته اند ، جهت بررسی بهتر موضوعات ، شمایلهای با موضوع حضرت مریم به عنوان یک نمونه بارز مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
گرچه بررسی موضوع فوق با وجود کمی منبع ، برای اینجانب کاری بسیار سنگین و دشوار مینمود ، لیكن سعی كرده ام قدمی هر چند كوتاه و ناچیز در این راه پرفراز و نشیب بگذارم و نگاهی به این وادی دور دست و فراموش شده بیندازم تا رموز بیانی و جذابیت بصری این كارها را بهتر و بیشتر درك نمایم .
با عذر خواهی از قصورات ، امید است كه صاحبنظران به بزرگواری خود ببخشایند .
پیشگفتار
هنر مسیحیت در قرون وسطی بر اساس هنر روم پایه گذاری شده و روم نیز میراث خوار یونان بود و یونان از صدقات و نفقات مصر تقلید می كرد . لیكن مسلم است كه هر ملتی هر چیز را كه كسب كند به زعم و سلیقه خود در آن تغییراتی می دهد به استثناء مورد میراث خواری روم از یونان كه تقریبا مقلدانه و با دگرگونی های بس اندك همراه بود. همانطور که تاریخ گواهی می دهد ، هر دو ملت از یك نژاد و یك سلاله بودند . آنچنانكه بسیاری معتقدند رومی ها كه کوچنده های یونانی بودند ، خاك ایتالیا را همسان با آب و هوای وطن خود دیدند و در آنجا زندگی یونانی خود را دوباره احیاء كردند ، چنانکه شباهت زبانی و ریشه مشترك آنها دلیلی بر اشتراك ریشه های فرهنگی و هنری آنهاست.
یونان ، اساس هنر و فرهنگ خویش را بر ستایش و پرستش صورت انسان گونه قرار داده بود . بدون شك دلیل انتخاب بدن انسان ، وجود اندازه های زیبا و نسبتهای شكوهمند و تعادل بی تا ، در آن بوده است و این چنین انسانی نمادی از خداوند در زمین می گردید ، بدین ترتیب هر خدائی در آسمان مصداقی انسانی در زمین یافت .
دیدگاه مسیحیان اولیه این بود که چون خدا بصورت انسان در پسرش مسیح تجلی كرده است . بنابر این هنرمندان می توانند خدا را نیز در شكل انسانی تصویر كنند. از طرفی فقر عمومی مسیحیت و سلطه بی چون و چرای كلیسا بر زندگی ، افكار و اعمال مردم سبب شد كه هنر نیز در میان هنرمندان مسیحی ، راه سادگی و حقارت بپیماید و بسوی بدویت سوق كند . این موضوع از آثار قرون وسطی بخوبی آشكار است .
در زمان حكومت كنستانتین با رسمیت یافتن دین مسیح ، هنر مسیحیان نیز از اختفا و انزوا بیرون آمد و به سرزمینهای دیگر گسترش یافت . گاه هنر مدیترانه خاوری در سده های چهارم تا ششم را جزئی از هنر مسیحی پیشین می دانند . زیرا در جهان مسیحیت آن روزگار هنوز مرزبندی مشخصی بین خاور و باختر وجود نداشت . در واقع صور مختلف هنری و شمایلنگاری مسیحی در سراسر مدیترانه و از فلسطین تا ایرلند به سرعت انتشار یافت ، اما از سده ششم بخصوص در دوره امپراتوری ایوستی نیانوس ( 527- 565 ) خصوصیات هنر بیزانسی كاملاً بارز شد و نخستین عصر طلائی در تاریخ این هنر رخ نمود . در این دوره ، شمایلنگاری بیزانسی جنبه شكوهمندی داشت و بیشتر به تجلیل از عظمت و اعتبار امپراتوری روم شرقی می پرداخت . جنبش شمایل شكنی در سده های هشتم و نهم رشد هنر مذهبی ( بالاخص شمایلنگاری ) را متوقف كرد و زمینه را برای گسترش هنر دنیوی و تزئینی مهیا ساخت .
دوران حكومت امپراطوری مقدونی ( 867 – 1057 ) مقارن با دومین عصر طلائی هنر بیزانسی بود . در این عصر تمایلی به آثار باستانی ، گرایش فزاینده به جنبه های تشریفاتی و نمایشی رواج یافت . در زمان فرمانروائی خاندان كهننوس ( 1057- 1185 ) سیمای هنر بیزانسی دوباره تغییر كرد . پس از این ، توسعه اروپای باختری آغاز شده ، یورش نرمانها و جنگهای صلیبی ، تسخیر قسطنطنیه توسط فرانك ها ( 1204 ) دورانی پر آشوب را پدید آورد و اینچنین نفوذ اقتصادی جمهوریهای ایتالیا در بیزانس افزایش یافت . ولی این همه به انحطاط هنر نینجامید . در زمان فرمانروائی خاندان پالایولوگوس ( 1261 ـ 1453 ) دوره ای جدید فرا رسید كه به عنوان سومین عصر طلائی هنر بیزانسی شناخته می شود .
اگر چه هنر بیزانسی ماهیت دینی داشت ، اما منحصر به موضوعات مذهبی نبود . آنها گاه با نقاشیها و موزائیك های غیر مذهبی كاخهای شاهی را می آراستند ولی آثار تصویری غیر مذهبی در مقایسه با آثاری كه موضوعاتشان از تورات ، انجیل ، كتابهای مجعول شرح كودكی مسیح و مریم و زندگینامه قدسیان گرفته شده بود ، شمار كمتری داشتند .
در واقع هنر بیزانسی حتی هنگامی كه در خدمت امپراتوران بود . خصلت دین سالارانه اش را حفظ كرد ؛ به طور کلی میتوان گفت که هنر بیزانسی ترجمان تصویری افكار و نظرات علمای الهی به زبان هنر بود . از این رو این هنر فاقد شخصیت پردازی و مقید صرف به مضامین دینی بود . در موزائیك ها ونقاشی های داخل كلیسا ، انتخاب موضوعها و حتی نمایش حالت شخصیتها از الگوی دینی معین پیروی می كرد .
هنر بیزانسی و بالاخص شمایلنگاری اساساً به موضوعات ماوراء بشری می پرداخت . از همین رو در برابر طبیعت گرائی هنر یونانی ـ رومی ، به تخلیص در فرم رو می آورد و بدین سان معیار های هنر خاور زمین را برتر از معیار های كلاسیك باستان دانست . شیوه موزائیك ، عرصه مناسبی برای هنرمندان بیزانسی بود تا جهانی بی زمان ومكان ودر عین حال پر شكوه بیافریند .
هنر بیزانسی به هنر اروپای شرقی قرون وسطی بسیار اثر گذاشت و این تأثیر به خصوص در آثار نقاشان سده سیزدهم و چهاردهم ایتالیا نمایان است ، اما از جمله تفاوتهای هنر بیزانسی با هنر اروپائی باختری در قرون وسطی این بود كه وجه دینی در آن اهمیت بیشتری از وجه تزئینی داشت .
شمایل و ویژگیهای آن
شمایل در لغت به معنای تصویر ، تمثال ، چهره و صورت است.
قدیمی ترین و رایج ترین معنای شمایل با تاریخ هنر دینی مسیحی مرتبط است و به تمثال و تصاویر مذهبی که مورد احترام و تکریم قرار میگرفتند ( غالباً تصویر حضرت مریم و مسیح ) اشاره دارد و مصادیق خاص آن را در هنر قرون وسطی ، بیزانس ، گوتیك و حتی در روسیه می توان یافت . ( تصویر 1-1 )
شمایل همچنین به نقاشیهای مذهبی اجرا شده بر روی پانلهای چوبی مربوط به دوره بیزانس و قرون وسطی نیز گفته میشود .
شمایل روسی از نقاشان بیزانسی مشتق شد و قواعد مشخصی را در تركیب بندی و نمایش حالت و چهره مقدسین حفظ كرد . آثار هنرمندانی چون روبلف نمونه های این نقاشی سنتی محسوب می‌شود .
تصویر (1-1) مادر خدا – شمایلی از مریم عذرا و مسیح كودك - روسیه - حدود 1150 میلادی
شمایلنگاری :
شمایلنگاری به آثاری اطلاق میگردد که به مطالعه و بررسی نمایش فیگورهای موضوعات مذهبی که در آن شخصیتهای مشهور ، مذهبی ، اسطوره ای و مقدس با روشی خاص نمایش میابند می پردازد . مثلا نمایش فیگورهای موجود در تصاویر یک کتاب با شخصیتهای مقدس و اسطوره ای . بطور مثال میتوان به شخصیتهای مذهبی چون حضرت عیسی(ع) ، حضرت مریم(س) و یا شخصیتهای اسطوره ای چون ژاندارک اشاره نمود.
در نقاشیهائی كه در قرون وسطی به تصویر كشیده شده اند ارتباط تنگاتنگی میان تصورات و ایده های هنرمند و اثرش وجود دارد. نقاش اغلب ، ایده واندیشه های دینی را به وسیله سمبل و نماد در آثارش نمایش می دهد و از پرداختن به اصل مطلب بصورت واضح و عیان پرهیز می كند در بسیاری از آثار شمایل نگاری در قرون وسطی مشاهده می شود كه به طور مثال مسیح ( ع ) به چهره و حالتهای متفاوت و گاه با یك نماد و رمز كه درآن زمان مفهومی خاص را در برداشته نشان داده می شود .
بطور كلی می توان این گونه بیان كرد كه شمایلنگاری ، هنری است آمیخته با رمز ، احساس ، مفهوم و توأم با مضامین ماورائی (ویژگیهای محتوایی و معنایی) ، در عین حال در برخی آثار شمایل نگاری از لحاظ تركیبی و فنی نوعی سادگی و عدم مهارت (ویژگیهای بصری) دیده می شود كه در بخشهای بعدی نمونه هائی از آن را بررسی خواهیم نمود .
شمایل شكنی :
در قرون اولیه ظهور ادیان هیچگاه شمایل پیامبران و قدسیان نقاشی نشده است و در موارد بسیاری منع گردیده است . چنانچه درمورد بودا تنها جای پای او به تصویر كشیده می شد . در مورد حضرت مسیح نیز ، قرنها پس از ظهور او بود كه تصاویری از صورت او را شاهد هستیم . این مسئله شاید به دلیل همان قداست و معنویتی است كه همه پیروان ادیان آسمانی برای پیامبران خود قائلند و حاضر نیستند چهره آنها را در صورتی مادی و دنیوی نشان دهند و یا شاید بدلیل بیم بازگشت به دوران بت پرستی باشد .
این ظن هنگامی بیشتر قوت می گیرد كه ما می بینیم در دوره های خاصی از هنر مسیحی ، جریانی تحت عنوان شمایل شكنی آغاز می شود كه هرگونه آثار نقاشی و مجسمه مذهبی را محكوم به نابودی می نماید .
شمایل شكنی جنبشی بود كه در اواخر قرن هشتم میلادی علیه پرستش تصویرهای مذهبی برخاست و به شكستن و سوزانیدن شمایلها و تمثالهای مقدسین انجامید . این جنبش كه از حمایتهای امپراتور نیز برخوردار بود تا اواسط سده نهم ادامه یافت و در این فاصله زمانی ، بسیاری از آثار هنر دینی از بین رفتند .
شمایل شكنی در واقع حركتی خصمانه در قبال هنر نبود ؛ این جنبش نه هنر ، بلكه تنها نوع ویژه آن را زیر فشار قرار می داد ، و تنها با تصاویری كه محتوای مذهبی داشتند مبارزه می کرد .
بیزاری از باز نمائی تصاویر مذهبی همچنین نفرت از هر چیزی كه یاد آور بت پرستی بود ، با توجه به رغبتی كه به تصاویر داشتند به هیچ وجه بر بینش بیزانسی متأخر مانند دوران مسیحیت اولیه تأثیری نداشت . تا زمانی كه دولت ، مسیحیت را به رسمیت نشناخته بود ، كلیسا به كاربرد مذهبی تصاویر بطور اصولی حمله می برد و تنها در گورستانها و با شرایط خاصی آنها را تحمل می كرد ؛ از پیکر تراشی و ترسیم تک چهره هم ممانعت بعمل می آمد و نقاشی محدود به باز نمائی نمادین بود .
در كلیساها كاربرد آثار هنرهای تصویری مطلقاً ممنوع بود . ‌ كلمنت اسكندریه ای تأكید میكند كه فرمان دوم ، علیه هر گونه باز نمائی تصویری است و همین ملاكی برای كلیسا و آباء اولیه است . در سده سوم ازبیوس بازنمائی تصویری عیسی مسیح را عملی بت پرستانه و ضد كتاب مقدس توصیف می كند .
تصاویر خود حضرت مسیح حتی در سده بعدی بالنسبه كمیاب بود . تا سده پنجم تهیه این نوع تصویر به میزان قابل توجهی شكوفا نشد . با این حال در همین دوره تصاویری نیز در حد اعلای خود باز نمائی شد كه می توان از تابلوی مسیح باز خرید كننده گناهان نام برد .
ریشه شمایل شكنی و آنچه كه بطور مستقیم با نفرت از بت پرستی پیوند داشت رویگردانی اولیه مسیحیت بود از پذیرفتن فرهنگ زیبا شناختی عصر باستان كلاسیك . مسیحیان نخستین ، این محرك روحی را به راههائی بیشمار فرموله كرده بودند و شاید بارزترین نظر آستریوس آماسی باشد كه همه باز نمائی های تصویری مقدس را محكوم می كرد . زیرا از نظر او هیچ تصویری نمی توانست از تأكید بر جنبه های حسی و مادی موضوعی كه نشان می دهد ، بركنار بماند .
پس از دوران شمایل شكنی ، هنرهای تصویری بیزانس در دیوار نگاره ها و نقاشیهای روی چوب متمركز شد و در این اشكال ، حالت روحانی چهره ها و پیكره ها بیشتر از هر چیز مورد توجه بود . ( تصویر 2-1 )
تصویر (2-1) مسیح نجات دهنده - نقاشی روی چوب
حدود 1050 میلادی – دوره بیزانس
شمایلنگاری در قرون وسطی و بیزانس :
وقتی قبایل جنگجوی شمال اروپا به روم چیره شدند ، تمدن رومیها را باخود به دولت كوچكی كه تشكیل داده بودند بردند . در طول دوران آشفته ای كه این ممالك نوپا ثبات سیاسی نداشتند ، تنها مرجع قابل اطمینان و محكم ، كلیسا بود .
در كلیساها نه تنها روحانیون و معلمین زندگی می كردند بلكه جای مخصوصی برای هنرمندان وجود داشت . در این كلیساها كارگاههای مخصوصی بود كه در آن نسخه های كتاب مقدس را تكثیر می كردند و نقاشان برحاشیه صفحات آنها نقاشی می نمودند . قرنها این نقاشی ها نماینده هنر قرون وسطی ( قرن پنجم تا دوازدهم میلادی ) بودند .
پس از مرگ شارلمانی همانطور كه تمام مملكتش بین وراثش تقسیم شد هنر نیز در سرزمینی جدید از یكدیگر مجزا گردید . تا زمان او نقاشی های مینیاتورگونه در حاشیه كتاب مقدس رایج بود (تصویر 1-2 ) ، ولی پس از او نقاشانی که هم به نمایش تصویری انسان تمایل داشتند و هم داستانهای دینی را مصور مینمودند ، این دو شیوه را با هم آمیختند و سبك بزرگی بنام رومانسک را بوجود آوردند كه در قرن دوازدهم و سیزدهم به اوج قدرت خود رسید . این سبك ، علیرغم نامش به هیچوجه روحیه رومی ندارد . گرچه بسیاری از فرمهایش ریشه رومی دارند . ( تصویر 2-2 ) هنرمندان رومانسك به خوبی با هنر بیزانتین آشنا بودند . در نقاشی های رومانسك ، برخلاف نقاشیهای مصری كه بی حركت به نظر می رسیدند ، همه اجزاء از تحرك كامل برخوردار بودند . ( تصویر 3-2 )
تصویر ( 1-2 ) تصاویری از كتاب مقدس - حدود 1200 – 1101 میلادی - یونان
تصویر ( 2-2 ) مادونا و سنت ترینیتا – اثر چیمابوئه – سال 1270
محل نگهداری : گالری یوفیزی فلورانس
تصویر ( 3-2 ) ستایش مریم عذرا توسط مجوسیان – نقاشی روی چوب – اثر چیمابوئه - سال 1240
هنر بیزانتین در امپراتوری خاوری از لحاظ علم و هنر در میان قرون پنجم تا دوازدهم میلادی برتری بسیار زیادی نسبت به هنر روم غربی داشت . در زمینه شمایلنگاری تقریباً در تمامی کلیساها یك كارگاه برای رونویسی كردن كتاب مقدس وجود داشت . این كارگاهها دارای نقاشانی بود كه كتابهای خطی را با نقاشی ها وكارهای زینتی جلوه و رونق می بخشیدند . این نقاشی ها كه تحت عنوان مینیاتور شناخته می شوند برای مدتی طولانی مهمترین نوع نقاشی در قرون وسطی به حساب می آمد . شیوه كار آنها نیز در واقع پیروی از نقاشی رومیان بود .
ویژگیهای آثار كاتاکُمب :
کاتاکمب به معابری زیرزمینی و طولانی که در قرون وسطی محلی برای دفن مسیحیان بود گفته میشود . در دیواره های این معابر که بصورت دخمه یا سردابه در داخل زمین ایجاد میشدند ، آثاری چند از شمایلنگاری صدر مسیحیت را شاهد هستیم . تصاویر ( 4-2 ) ( 5-2 ) ( 6-2 )
تصویر ( 4-2 ) تابوت سنگ آهكی مربوط به یكی از كاتاكمب های رم - سال 350 میلادی
تصویر ( 5-2 ) چوپان نیکو - تابوت سنگی مربوط به یكی از كاتاكمب های رم – سال 390 میلادی
تصویر ( 6-2 ) قسمتی از یك تابوت سنگی با عنوان چوپان برگزیده - یكی از كاتاكمبهای رم
سال 390 میلادی
اعتقاد مسیحیان بر این بود كه عیسی (ع) پسر خدا و نجات دهنده ای است كه ظهورش مدتها قبل پیش بینی شده بود . خداوند عیسی را برای نجات مردم از گزند شیطان به این دنیا فرستاده و كسانیكه به مسیح ایمان بیاورند ، پس از مرگ قیام كرده و برای ابد در بهشت زندگی خواهند كرد. این اعتقادات پیروان حضرت مسیح را در گسترش پیام او به جهد و كوشش وا داشت . به همین علت آنها پس از مرگ حضرت عیسی به اطراف امپراتوری روم پراكنده شدند و هریك در محلی به تبلیغ آئین جدید پرداختند و اولین اجتماعات مذهبی و یا كلیساها را در كاتاكمب ها بنا نهادند . مهمترین كلیسا در روم بنا شد و در آنجاست كه ما اولین شمایلنگاریهای مسیحی را می یابیم. این نقاشیها بر روی دیوارهای كاتاكمب ها تصویر شده است.
تصویر ( 7-2 ) شمایل دو سرباز را نشان می دهد كه در یكی از كاتاكمبهای رم كشیده شده است . این اثر از لحاظ سبك بكار برده شده ، شیوه ایست كه در آثار رومی با آن مواجهیم . حتی خیلی بیش از سبك بیزانس به طبیعت نزدیك است ؛ لكن در عین حال چشمان سیاه و خیره و هیكل خشن و خشك آنها این ذهنیت را ایجاد می كند كه در مقابل یك تصویر سمبلیك و مقدس قرار گرفته ایم . این مضامین نقاشی تا حد زیادی در قرون بعدی نیز تكرار شد و هر بار تصاویری كه ترسیم می شد ، كمتر از دفعه قبل به یك بشر معمولی و این جهانی شباهت داشت .
تصویر ( 7-2 ) سربازان خدا – نقاشی كشف شده از یك كاتاكمب در شهر رم – سال 200 میلادی
محل نگهداری : موزه سلطنتی بروكسل - بلژیك
تصاویر ( 8-2 ) و ( 9-2 ) نمونه هایی از نقاشیهای ترسیم شده در كاتاكمب ها میباشند.
تصویر ( 8-2 ) مسیح در حال شبانی - نقاشی بر روی دیواره یك كاتاكمب در شهر راونا
در زمان گالا پلاسیدیا ، اپراتور زن رومانها- سال 425 میلادی
تصویر ( 9-2 ) مراسم غسل تعمید – سقف نگاره یك كاتاكمب در شهر راونا – ایتالیا
حدود 510 میلادی
دیواره نگاره های كاتاكمب ها تنها نمونه های شمایلنگاری هنر صدر مسیحیت نیستند بلكه از نواحی دیگری كه مسیحیان اولیه در آنجا اجتماع داشتند ، مانند اسكندریه و انطاكیه نیز آثار معدودی برجای مانده است . با بررسی این آثار و بخصوص با توجه به اینكه در ابتدای ظهور حضرت مسیح ، افرادی كه به دین او می گرویدند آشنایی زیادی با مهارتهای هنری نداشتند ، معیارهای تقلید شده از هنر یونان و روم در آثار آنها بنحوی ناپخته و ضعیف مورد استفاده قرار میگرفته است .
مسیحیان اولیه که در کاتاکمب ها اعتقادات خود را مخفیانه تبلیغ می كردند ، به شكل تازه ای از هنر نقاشی دست یافته بودند كه ضمن سادگی و گویائی به لحاظ تکنیکی بسیار ضعیف بودند.
تصویر ( 10-2 ) باقیمانده ای از یک نقاشی زیر زمینی است كه روی سقف یكی از این كاتاكمب ها كه در حدود دو قرن پس از عروج حضرت عیسی بنا شده كشیده شده است . سبك این نقاشی از نقاشی های رومی تقلید شده ، لیكن شكلهای آن ساده تر و فاقد جزئیات می باشد . چنین به نظر می رسد كه تصاویر اثر فوق به زمینه سفید نقاشی چسبیده است . از این رو كاملاً آشكار است كه در این مورد ، نقاش به هیچ وجه قصدساختن طرحی درست ، یعنی آن چنان كه به چشم مخاطب صحیح جلوه كند نداشته است .
تصویر ( 10-2 )
با مشاهده این نوع نقاشی می توانیم بگوئیم كه حتی مسیحیان اولیه نیز با دید دیگری كه به كلی با دید پیروان آئین رومیان متفاوت بود ، به زندگی می نگریستند . مسیحیان افكار خود را در نجات دهنده خویش و زندگی پس از مرگ متمركز ساخته بودند و به قدرت خود و شكوه زندگی زمینی توجهی نداشتند . به این ترتیب زیبائی اندام و قدرت بدنی آدمی ، دیگر برای آنها مفهومی نداشت و بجای همه اینها مایل بودند كه قدرت و جلال مسیح را نشان دهند و پیغام و مأموریت او را در روی این زمین خاكی بنحوی بیان كنند . در اینجا احتمالا نقاش می دانست كه نمی تواند این كار را توسط عناصر طبیعی و عینی مستقیماً بیان كند لیکن تنها كاری كه او می توانست انجام دهد این بود كه از نمادها ، شكل ها و یا علاماتی استفاده نماید که موضوعات ماورایی و غیر مادی را بوسیله آنها در آثارش نمایان سازد . مثلاً قسمت وسط نقاشی مذكور دارای یکی از این نمادها است ؛ یعنی مسیح (ع) بعنوان شبانی كه گوسفندان را رهبری می نماید ، به عنوان پیامبری است كه روح مردمان را راهنمائی می كند ، چون در این نگرش همه چیز بستگی به وجود مسیح دارد . مابقی مناظر مانند پره های چرخ ، دور تادور شمایل حضرت عیسی (ع) در مركز قرار گرفته است . مجموعه این تصاویر روی سقف تشكیل صلیب بزرگی می دهد كه كلی ترین و ساده ترین علامت ، برای نشان دادن اعتقادات مسیحی است . شمایلهائی كه دور تا دور ایستاده اند اعضای كلیسا هستند كه دستها‌را به دعا برداشته و از عرش اعلی استعانت‌می‌نمایند.
چهار نیم دایره منقوش سقف ، داستان حضرت یونس كه در تورات نقل شده را مرحله به مرحله بیان می كند ، از جمله ، مراحل سوار شدن در كشتی ، بلعیده شدن توسط نهنگ ، بیرون آمدن از شكم نهنگ ، قرار گرفتن در ساحل و تفكر در بخشایش خداوند توسط یونس . مسیحیان معتقد بودند كه آنها نیز مانند یونس كه دوباره از شكم ماهی بیرون آمد به قدرت خداوند ، از بین مردگان برخواهند خواست .
نماد در شمایلنگاری
نظریه پردازان غربی شمایلنگاری را بر اساس جنبه های رمزی و سمبلیك آن یك هنر دینی می دانند و معتقدند كه رمز فقط علامت قرار دادی نیست بلكه مطابق یك قانون هستی ، صورت نوعی یارب النوع خود را متظاهر می سازد .
حضرت علی ( ع ) می فرمایند :
« وَ بِأسمائِكَ الّتی مَلَئتَ أركانَ كُلَ شَی »
بدین معنا که ركن هر شیء یكی از اسماء الهی است . هر شی تجلی یك از اسماء الهی است . اشیاء حجاب اسماء نیستند .
رمز و تمثیل ، در قالبهای مختلف بیان هنری ، ما را به معانی خاص یا گوناگون راهنمائی می كند . زبان رمز ، زبانی واحد و بیانی قابل درك به صورت مستقیم و بلاواسطه نیست و چند پهلو بودن آن از اختصاصاتش می باشد .
همانطور كه ذكر شد شمایلنگاری مسیحی تحت تأثیر هنر رومیان بوده و در این زمینه آثار بسیاری در دست است . یكی از این نقاشی‌ها ( كه در بخش كاتاكمب توضیح داده شد ) متعلق به دو قرن بعد از میلاد مسیح میباشد . از این نقاشی میتوان اینگونه نتیجه گرفت كه هنرمندان آن دوره ، همان سبك نقاشان رومی را داشته اند ، ولی علاقه بیشتری به زمینه كاملاً سفید نشان میدادند زیرا رنگ سفید از نظر آنها صفای باطنی و پاکی را القا مینمود ، ذهنیت این هنرمندان بیشتر معطوف به حضرت مسیح و زندگی آینده انسان بوده است تا قدرت رومیها و افتخاراتشان بر روی زمین . به همین دلیل زیبائی و قدرت بدن انسان كه در هنر یونان و روم بسیار مهم بود، دیگر چندان برای هنرمند عصر مسیح اهمیت نداشت و در عوض نقاشی های آنها نمایشگر قدرت و شكوه حضرت مسیح (ع) بود . تصویر ( 11-2 )
ولی هنرمندان این دوره این كار را مستقیماً انجام نمی دادند بلكه از نماد یا سمبل كمك می گرفتند . از آثار ممتازی كه می توان در این زمینه به آن اشاره كرد ، تابلوی مادونا متعلق به عصر بیزانتین می باشد ، که مریم مقدس را همراه مسیح كودك نشان می دهد . تصویر ( 12-2 )
تصویر( 11-2 ) شمایل مسیح در مقام اعلی - جزیره سیسیل - مربوط به سال 1148 میلادی- سیسیل متعلق به امپراطوری روم شرقی بوده و هنر آن تحت تأثیر فشار نرمانها كه حكومت سلطنتی در آنجا تأسیس كرده بودند قرار داشت اما از هنر روم شرقی نیز بی تأثیر نبوده است .
در این تصویر حرمت وهیبت مسیح ، چشم انسان را خیره و شگفت زده میکند . این شمایل ، مقام روحانی مسیح را بخوبی نشان می دهد و با بهترین كارهای هنری دوره بیزانس برابری می كند . باید در نظر داشت صحنه ای ازكتاب مقدس (انجیل) كه در دست مسیح است به خط كتیبه ای یونانی نوشته شده است .
تصویر ( 12-2 ) مادونا – تمپرا روی چوب – حدود 1200 میلادی – دوره بیزانس
موضوعاتی نظیر مریم مقدس و عیسی (ع) و. . . بارها نقاشی شده اند و هر بار نمادین و غیر طبیعی تر از دفعه پیش . این روند تا ظهور دوره گوتیك ادامه یافت.
در دایره المعارف روئین پاكباز آمده است : سقف نگاره های مكشوف درگورستان زیر زمینی رم ، از نمونه های شاخص نقاشی صدر مسیحیت و قرون وسطی به شمار می آیند
در همین سقف نگاره ها ، نقشمایه های نمادین مسیحی چون چوپان نیكو معرف مسیح ، طاووس نشانه جاودانگی ، كبوتر نماد روح ، لنگر نشانه امید ، میهمانی آسمانی ، مریم عذرا و مسیح كودك و جز اینها رخ نمودند . این نقشمایه ها به اضافه موضوعات دیگری چون تصلیب مسیح و حواریون در قالب موزائیك ، كنده كاری بر لوح عاج و روی تابوت و در تصویرهای كتب مقدس نیز به كار گرفته شده است.
در زیر به برخی دیگر از نمادها و سمبلهائی كه در شمایلنگاری مسیحی بكار گرفته شده اشاره میگردد :
چوپان عیسی مسیح (ع)
شراب علامت خون مسیح
برهنگی بدن نشانه اثر متعالی و حقیقت مسیح
صلیب نشانه دین مسیح
آب زلالیت روح
كبوتر روح القدس
آهو نشانه روح تشنه
گوسفند یا بره پیروان مسیح
ماهی آب تعمید وایمان ـ مرز ارتباط بین زمین و آسمان
مربع جهان
دایره مخلوقات
گنبد آسمان
مار روح شریر و اغواگر
رنگ زرد نشانگر نشاط و طراوت
رنگ آبی و سفید القاكننده صفای باطنی وپاکی
رنگ طلائی نشانه خورشید ، نشانه قدیسیت
رنگ بنفش القا كننده مرگ و آرامش
رنگ سبز تداعی كننده قسمتهایی از بهشت موعود
در تصویر ( 13-2 ) نمونه هایی از این نمادها بكار گرفته شده است ، از جمله : چوپان ( نمادی از مسیح ) ، صلیب ( نشان مسیحیت ) ، دوازده گوسفند ( احتمالا نشانگر حواریون مسیح ) ، شكل دایره ( تداعی گر مخلوقات جهان ) و رنگهای : آبی ( پاكی مسیحیان ) ، زرد ( طراوت ) ، سبز ( بهشت ) و طلایی ( قدیسیت )
تصویر ( 13-2 ) سقف نگاره ای از موزائیك – كلیسای سنت ویتاله ایتالیا – سال 550 میلادی
موضوعات شمایلنگاری :
آثار شمایلنگاری در قرون وسطی و بیزانس دارای محتوا و موضوعات مختلفی میباشند كه تنوع بسیاری به آنها بخشیده است . این تنوع بیشتر در نقاشیهای با اندازه كوچك كه روی بوم یا پانل‌های چوبی ترسیم میشدند دیده میشود . اما دیوارنگاره ها و نقاشیهایی كه بالاخص در كلیساها ، قبرستانها و اماكن مذهبی وجود دارند دارای موضوعات تقریبا مشخص و خاصی هستند كه اغلب به نمایش داستانهای زندگی حضرت مسیح و مریم (س) پرداخته اند.
با اینكه هنر شمایلنگاری در قرون وسطی و بیزانس بیشتر جنبه های دینی و مذهبی داشته است ، اما در برخی موارد شاهد موضوعات غیر دینی نیز می باشیم . از آن جمله میتوان به شمایلهای درباری اشاره كرد كه بیشتر مشتمل بر تصاویری از افراد معروف و مشهور مثل پادشاه ، ملكه ، شوالیه ها و. . . است . با این حال ، در تمام این آثار آرمانگرایی و جنبه های فوق بشری كه از شاخصه های ویژه شمایلنگاری قرون وسطی و بیزانس میباشد حفظ شده است .
در بخشهای بعدی شمایل حضرت مریم و مسیح (ع) به عنوان یك اثر ویژه و منحصر به فرد شمایلنگاری قرون وسطی در بخش موضوعات خاص و شمایلهای دیگر قدیسان در بخش موضوعات عام مورد بررسی قرار میگیرد.
موضوعات عام
شمایل های مقدس در آثار نقاشی قرون وسطی و بیزانس :
هنر قرون وسطی و بیزانس كه از هنر كاتاكمب نشأت گرفته ، نه تنها پس از مدتی از آن متمایز گشت بلكه در عصر ژوستی نین تا روم غربی هم گسترده گردید . دراین دوره موزائیك كاری و نقاشی روی دیوار كلیساها رونقی بسیار گرفت كه عمده این آثار همانطور كه گفته شد ، داستانهای زندگی حضرت مسیح و مریم ( س ) بود . عمده این آثار در شهر راونا و كلیسای معروف سان ویتاله ترسیم شده اند . این شمایلها از میراث سنتهای هنری یونان و روم و سنن هنری شرق برخوردار بودند . محتوای این شمایلها آمیختگی دو جنبه مذهبی و درباری را منعكس می كردند . به عبارت دیگر در این آثار وحدتی بین شكوه و جلال دنیوی و اخروی ایجاد شده كه بازتاب قدرت سیاسی و مذهبی در وجود یك فرد واحد است .
اما شمایلنگاری صرفا مختص كلیسا نبود و در جاهایی غیر از كلیسا نیز شاهد شمایلهایی از دیگر قدیسان و افراد مشهور و بعضا اساطیری هستیم . این آثار اغلب در كاخها ، دربارها و حتی قبرستانها مشاهده میگردد .
موضوعاتی كه غیر از تمثال حضرت عیسی و مریم (س) غالبا دستمایه كار شمایلنگاران قرار میگرفت ، تصاویر شاگردان ، نزدیكان و حواریون مسیح (ع) بود.
از آن جمله میتوان به یكی از شاگردان مسیح به نام سنت متیو اشاره نمود . او همواره ملازم و همراه حضرت عیسی (ع) بود و در آفریقا به تبلیغ دین مسیح پرداخت و سرانجام بدست یهودیان سنگسار شد . انجیل متیو از آثار وی میباشد . در تصویر شماره ( 1-3 ) كه شمایلی از سنت متیو می باشد مشاهده میكنیم كه همه ظواهر آن یعنی بدن قوی ، حالت چهره ، طرز سایه زدن و نشان دادن جوانب آن ، یاد آور هنر رومی است . اگر هاله نوری كه مانند صفحه بزرگی پشت سر او قرار دارد نبود ، امكان داشت با یك نقاشی از یك فرد عادی در چندین قرن جلوتر اشتباه شود . ولی حلقه دور سر ، بیان كننده شخصیت قدسی اوست ...

منابع و مأخذ
ـ اسدی زاده پرویز ـ فرهنگ دانش وهنر (شامل: اطلاعات عمومی)
سازمان چاپ پویا ـ سازمان انتشارات اشرفی ـ چاپ هفتم 1355 ـ تهران
ـ اكو اومبرتو 1932 ( Umberto Eco ) ـ هنر و زیبائی در قرون وسطی
عنوان اصلی( ایتالیائی) : Medievale Sviluppo dell"estetic ـ ترجمه : فریده مهدوی دامغانی ـ مؤسسه نشر تیر 1381 ـ تهران
ـ پاكباز روئین ـ فرهنگ معاصر هنر ـ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ـ چاپ اول 1378 ـ تهران
ـ تیتوس بوكهارت ـ مدخلی بر اصول و روش دینی ( مطالعاتی در هنر دینی دفتردوم )
ـ جنسن و . ه ( با همكاری دوراجین ) ـ پژوهشی در هنرهای تجسمی از سپیده دم تا زمان حاضر تاریخ هنر ـ ترجمه پرویز مرزبان ـ شركت سهامی افست ـ 1359
ـ جنسن و . ه ـ خلاصه تاریخ هنر ـ ترجمه پرویز مرزبان ـ انتشارات علمی فرهنگی 1374 ـ تهران
ـ رید هربرت ـ معنی هنر ـ ترجمه نجف دریا بندری ـ چاپخانه سپهر ـ چاپ چهارم 1371 ـ تهران
ـ گاردنر هلن ـ هنر در گذر زمان ـ به تجدید نظر هورست دلاكروا و ریچاردتنسی ترجمه محمد تقی فرامرزی ـ مؤسسه انتشارات نگاه آگاه 1361 تهران
ـ سایتهای اینترنتی به آدرس :
http://67.1911encyclopedia.org
http://www.comeandseeicons.com
http://davenation.com
http://encyclopedia.thefreedictionary.com
http://gallery.euroweb.hu
http://www.icons.mediaweb.ro
http://www.religious-icons.com
http://www.stgeorgeimages.com

لینک کمکی